و اين آيه هر چند كه وضعيت دنياطلبان و غافلان از آخرت را بيان مىكند ، و ليكن بايد بدانيم كه مراتب دنياطلبى و انكار آخرت مختلف است ، يكى هم از ناحيه زبان چنين است و هم از ناحيه عمل ، و ديگرى در مرحله عمل چنين است هر چند لسانا به نشاه آخرت گواهى مىدهد ، جمله * ( « وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ . . . » ) * كه به زودى مىآيد نيز اين اختلاف را تصديق مىكند . * ( « وَمَنْ أَرادَ الآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً » ) * . راغب مىگويد : « سعى » به معناى راه رفتن به سرعت است ، البته نه به آن حدى كه دويدن شمرده شود ، و در حديث در هر كار ( چه خير و چه شر ) استعمال مىشود « 1 » . در باره جمله * ( « وَمَنْ أَرادَ الآخِرَةَ » ) * بيان ما همان است كه در جمله * ( « مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ » ) * گذشت ، اشكال ما هم به كلام مفسرى كه « 2 » گفته است : « معناى اينكه فرموده : * ( » وَمَنْ أَرادَ الآخِرَةَ « ) * اين است كه آن كس كه با عمل خود آخرت را طالب باشد » . همان اشكالى است كه در گفتار مفسر در معناى جمله * ( « مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ » ) * گذشت . حرف « لام » در جمله * ( « وَسَعى لَها سَعْيَها » ) * براى اختصاص است و همچنين اضافه « سعى » به « ضمير آخرت » اختصاص را مىرساند و چنين معنا مىدهد كه « هر كه كوشش كند و مجدانه كوشش كند و كوششى كند كه مختص به آخرت است » و از اين معنا چنين استفاده مىشود كه سعى براى آخرت بايد طورى باشد كه لايق به آن باشد ، مثل اينكه كمال جديت را در حسن عمل به خرج دهد و حسن عمل را هم از عقل قطعى و يا حجت شرعى گرفته باشد ، و معناى جمله * ( « وَهُوَ مُؤْمِنٌ » ) * اين است كه اين سعى را در حالى كند كه ايمان به خدا داشته باشد ، و اين خود مستلزم توحيد و ايمان به نبوت و معاد است ، زيرا كسى كه اعتراف به يكى از اين سه اصل نداشته باشد خداى سبحان او را در كلام مجيدش مؤمن به خود نمىداند ، و آيات قرآنى در اين باره بسيار است . به فرض اينكه از آيات مذكور هم كه چشمپوشى كنيم تقييد به جمله * ( « وَهُوَ مُؤْمِنٌ » ) * براى رساندن اين معنا كافى است ، زيرا كسى كه آخرت بخواهد و كارهاى مخصوص به آن را مجدانه انجام دهد قطعا ايمان به خدا و به وراى دنيا دارد . و اگر تقييد مذكور به منظور رساندن صحت ايمان ، كه خود مستلزم اعتقاد به توحيد و

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « سعى » . ( 2 ) روح المعانى ، ج 15 ، ص 47 .